فیبروم رحم یا میوما، توده های عضلانی و غیرسرطانی هستند که از دیواره رحم شروع می شوند و به دلیل وابستگی شدید به هورمون های جنسی، شایع ترین ضایعه لگنی در سنین باروری محسوب می شوند. در ادامه اطلاعاتی درباره علائم و علل بروز فیبروم رحم، نحوه تشخیص و درمان آن ارائه می شود.
فیبروئید رحم چیست؟
فیبروم های رحمی توده های غیرسرطانی و خوش خیمی هستند که اغلب در دوران باروری در بافت رحم رشد می کنند. این توده ها که با نام های "لیومیوما" یا "میوم" نیز شناخته می شوند، هیچ ارتباطی با سرطان رحم ندارند و تقریباً هیچ گاه به تومورهای سرطانی تبدیل نمی شوند. نکته قابل توجه این است که بسیاری از زنان در طول زندگی خود دچار فیبروم می شوند، اما چون این توده ها در بسیاری از موارد هیچ علامتی ایجاد نمی کنند، فرد ممکن است هرگز متوجه وجود آن ها نشود. در واقع، بسیاری از فیبروم ها به طور تصادفی در جریان معاینات دوره ای لگن یا سونوگرافی های دوران بارداری تشخیص داده می شوند.
ابعاد این توده ها بسیار متغیر است؛ برخی از آن ها به قدری کوچک هستند که با چشم غیرمسلح دیده نمی شوند، اما برخی دیگر ممکن است به صورت توده های بزرگی رشد کنند که شکل طبیعی رحم را تغییر داده و باعث بزرگ شدن آن شوند. در موارد بسیار شدید، وجود چندین فیبروم بزرگ می تواند رحم را چنان منبسط کند که لبه آن به نزدیکی قفسه سینه برسد و حتی باعث افزایش وزن کاذب در فرد شود.
علائم فیبروئید رحم
اگرچه بسیاری از زنان علامتی را تجربه نمی کنند، اما نوع و شدت نشانه ها کاملاً به محل قرارگیری، اندازه و تعداد فیبروم ها بستگی دارد. شایع ترین علائمی که زنان گزارش می دهند عبارتند از:
- اختلالات قاعدگی: خونریزی های بسیار شدید در دوران پریود و طولانی شدن زمان قاعدگی به بیش از یک هفته.
- درد و فشار: احساس درد یا فشار مداوم در ناحیه لگن، کمردرد و گاهی درد در پاها.
- مشکلات دفعی: تکرر ادرار به دلیل فشار رحم بر مثانه، دشواری در تخلیه کامل مثانه و ابتلا به یبوست.
- درد حاد: در موارد نادر، اگر خون رسانی به فیبروم مختل شود، بافت آن شروع به تحلیل رفتن می کند که این فرآیند می تواند باعث ایجاد دردهای ناگهانی و بسیار شدید شود.
دسته بندی فیبروم ها بر اساس محل قرارگیری
پزشکان فیبروم ها را بر اساس اینکه در کجای رحم رشد کرده اند، به سه دسته اصلی تقسیم می کنند:
فیبروم های داخل دیواره ای: این توده ها در میان بافت عضلانی دیواره رحم رشد می کنند.
فیبروم های زیرمخاطی: این نوع در داخل حفره اصلی رحم (جایی که جنین رشد می کند) برجسته می شوند.
فیبروم های زیرپوستی: این توده ها به سمت خارج از رحم رشد کرده و به فضای شکمی متمایل می شوند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
اگرچه فیبروم ها معمولاً خطرناک نیستند، اما در صورت مشاهده موارد زیر، بررسی پزشکی ضروری است:
- وجود درد لگنی که برطرف نمی شود.
- خونریزی های قاعدگی که به قدری شدید هستند که فعالیت روزانه شما را مختل می کنند.
- لکه بینی یا خونریزی غیرمنتظره بین دو دوره قاعدگی.
- احساس ضعف و خستگی مفرط که می تواند نشانه کم خونی ناشی از خونریزی زیاد باشد.
- مشکل جدی در دفع ادرار.
در صورت بروز درد شدید و ناگهانی در ناحیه لگن یا خونریزی واژینال بسیار سنگین، باید بلافاصله به مراکز فوریت های پزشکی مراجعه کنید.
علل ابتلا به فیبروئید رحم
پزشکان بر این باورند که فیبروم معمولاً از یک سلول بنیادی در بافت عضلانی رحم شروع می شود. این سلول شروع به تقسیم مکرر می کند تا در نهایت توده ای متمایز از بافت اطراف خود ایجاد نماید. عوامل اصلی مؤثر در این فرآیند عبارتند از:
- تغییرات ژنتیکی: بررسی ها نشان می دهند که کدهای ژنتیکی سلول های فیبروم با سلول های عضلانی سالم رحم تفاوت دارند. این تغییرات ممکن است باعث شود سلول ها تمایل بیشتری به تکثیر داشته باشند.
- نقش هورمون ها: استروژن و پروژسترون، یعنی همان هورمون هایی که ضخامت دیواره رحم را در هر چرخه قاعدگی تنظیم می کنند، محرک رشد فیبروم نیز هستند. جالب است بدانید سلول های فیبروم گیرنده های هورمونی بیشتری نسبت به سلول های سالم دارند. به همین دلیل، فیبروم ها معمولاً در سنین باروری رشد کرده و پس از یائسگی (به دلیل افت شدید هورمون ها) کوچک می شوند.
- فاکتورهای رشد: موادی در بدن مانند فاکتور رشد انسولین که مسئول ترمیم و حفظ بافت ها هستند، می توانند بر سرعت رشد این توده ها اثر بگذارند.
- بافت میانی (ماتریکس): ماده ای شبیه به ملات که سلول ها را کنار هم نگه می دارد، در فیبروم ها بسیار زیاد است. این ماده باعث می شود توده حالت سفت و فیبری پیدا کند و همچنین فضایی برای ذخیره فاکتورهای رشد فراهم می آورد.
الگوی رشد این توده ها بسیار غیرقابل پیش بینی است؛ برخی ممکن است سال ها ثابت بمانند، برخی به ناگهان بزرگ شوند و برخی دیگر (مثل فیبروم هایی که در دوران بارداری بزرگ شده اند) پس از زایمان و بازگشت رحم به حالت عادی، خود به خود کوچک شده یا از بین بروند.
عوامل خطرساز(ریسک فاکتورها)
برخی عوامل می توانند احتمال ابتلای یک زن به فیبروم رحم را بیشتر کنند. شناخت این موارد به پیشگیری یا تشخیص زودهنگام کمک می کند:
- نژاد و ژنتیک: وراثت نقش پررنگی دارد؛ اگر مادر یا خواهر سابقه فیبروم داشته باشد، احتمال ابتلا نیز افزایش می یابد. همچنین، تحقیقات نشان داده است که زنان سیاه پوست بیش از سایر نژادها دچار فیبروم می شوند و معمولاً در سنین پایین تر با توده های بزرگ تر و علائم شدیدتر مواجه می گردند.
- عوامل تغذیه ای و سبک زندگی: داشتن رژیم غذایی که در آن گوشت قرمز زیاد و سبزیجات، میوه ها و لبنیات کم باشد، یکی از عوامل خطر است. همچنین کمبود ویتامین د و مصرف نوشیدنی های الکلی نیز می تواند ریسک ابتلا را بالا ببرد.
- سایر فاکتورهای جسمی: شروع قاعدگی در سنین بسیار پایین (زودرس)، چاقی و اضافه وزن مفرط از دیگر مواردی هستند که بدن را برای رشد فیبروم مستعدتر می کنند.
عوارض بیماری
اگرچه فیبروم ها تومورهای خوش خیم و غیرخطرناکی هستند، اما می توانند کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهند. شایع ترین عارضه ناشی از فیبروم، کم خونی است. خونریزی های شدید و طولانی مدت در دوران قاعدگی باعث کاهش تعداد گلبول های قرمز خون شده و فرد را دچار خستگی مفرط، ضعف و رنگ پریدگی می کند. در موارد بسیار نادر، اگر از دست دادن خون به صورت ناگهانی و شدید باشد، ممکن است نیاز به تزریق خون پیدا شود.
بارداری و فیبروم
در بیشتر موارد، فیبروم ها مانعی برای باردار شدن ایجاد نمی کنند. با این حال، برخی از انواع آن ها به ویژه فیبروم های زیرمخاطی (که به سمت داخل حفره رحم رشد می کنند) ممکن است خطر ناباروری یا سقط جنین را افزایش دهند. همچنین وجود فیبروم در دوران بارداری می تواند احتمال برخی چالش ها را بیشتر کند، از جمله:
- جدا شدن زودرس جفت از دیواره رحم.
- محدودیت رشد جنین به دلیل کمبود فضا یا اختلال در خون رسانی.
- زایمان زودرس
آیا پیشگیری از فیبروم امکان پذیر است؟
هنوز راهکار علمی قطعی و تضمین شده ای برای پیشگیری کامل از فیبروم وجود ندارد، اما می توان با اصلاح سبک زندگی خطر ابتلا را به حداقل رساند. حفظ وزن در محدوده طبیعی و داشتن رژیم غذایی سرشار از میوه ها و سبزیجات تازه از جمله راهکارهای حمایتی هستند. جالب است بدانید که برخی تحقیقات نشان می دهند مصرف داروهای ضدبارداری هورمونی با تنظیم سطح هورمون های بدن، می تواند خطر ایجاد این توده ها را کاهش دهد.
تشخیص فیبروئید رحم
فیبروم ها معمولاً در جریان یک معاینه ساده لگنی توسط متخصص زنان کشف می شوند؛ زمانی که پزشک متوجه تغییر در شکل یا اندازه رحم می شود. برای تأیید تشخیص و تعیین محل دقیق توده ها، روش های زیر به کار گرفته می شوند:
تصویربرداری های اولیه و آزمایش خون
- سونوگرافی: رایج ترین روش تشخیص است که با استفاده از امواج صوتی، تصویری از رحم و فیبروم ها ارائه می دهد. این کار ممکن است از روی شکم یا به صورت داخلی (واژینال) انجام شود.
- تست های آزمایشگاهی: اگر دچار خونریزی غیرطبیعی هستید، پزشک آزمایش خون (شمارش کامل سلول ها) را برای بررسی کم خونی تجویز می کند. همچنین آزمایش های هورمونی برای رد کردن مشکلات تیروئید یا اختلالات انعقادی انجام می شود.
بررسی های تخصصی و دقیق تر
اگر سونوگرافی معمولی اطلاعات کافی ارائه ندهد، از روش های تکمیلی استفاده می شود:
- ام آر آی (MRI): تصویری با جزئیات بسیار دقیق از اندازه و محل تمامی فیبروم ها فراهم می کند. این روش به ویژه برای زنانی که رحم بسیار بزرگی دارند یا به سن یائسگی نزدیک هستند، بسیار مفید است.
- هیستروسونوگرافی: در این روش با تزریق مقداری آب نمک استریل (سالین) به داخل رحم، فضای داخلی آن را باز می کنند تا تصویربرداری سونوگرافی از فیبروم های داخلی و پوشش رحم بسیار دقیق تر انجام شود.
- هیستروسالپنگوگرافی (عکس رنگی رحم): با تزریق یک ماده رنگی مخصوص و استفاده از اشعه ایکس، حفره رحم و لوله های رحمی بررسی می شوند. این روش بیشتر برای کسانی که با مشکل ناباروری مواجه هستند انجام می شود تا باز یا بسته بودن لوله ها مشخص گردد.
- هیستروسکوپی: پزشک یک ابزار ظریف و مجهز به دوربین (تلسکوپ کوچک) را از طریق دهانه رحم وارد می کند. پس از منبسط کردن رحم با مایع، دیواره ها و حفره داخلی رحم به طور مستقیم روی مانیتور مشاهده و بررسی می شوند.
درمان فیبروئید رحم
برای درمان فیبروم رحم، یک گزینه درمانی واحد که برای تمام زنان بهترین باشد وجود ندارد، زیرا روش های درمانی بسیار متنوع هستند. اگر علائمی را تجربه می کنید، بسیار مهم است که با پزشک خود در مورد تمامی راه های ممکن برای تسکین آن ها مشورت کنید.
روش انتظار و مراقبت
بسیاری از زنان مبتلا به فیبروم رحم هیچ گونه علامت و نشانه ای ندارند، یا فقط علائم خفیفی را تجربه می کنند که در زندگی روزمره آن ها اختلالی ایجاد نمی کند. در چنین مواردی، انتظار و مراقبت فعال بهترین گزینه است. فیبروم ها سرطانی نیستند و به ندرت در روند بارداری اختلال ایجاد می کنند. این توده ها معمولاً رشد بسیار آرامی دارند (یا اصلاً رشد نمی کنند) و پس از رسیدن به سن یائسگی، به دلیل کاهش شدید سطح هورمون های تولیدمثل، خودبه خود کوچک می شوند.
داروها
داروهای مربوط به فیبروم رحم، هورمون هایی که چرخه قاعدگی را تنظیم می کنند هدف قرار می دهند تا علائمی مانند خونریزی شدید قاعدگی و فشار لگن را بهبود ببخشند. توجه داشته باشید که این داروها فیبروم را کاملاً از بین نمی برند، اما ممکن است حجم آن ها را کاهش دهند. گزینه های دارویی عبارتند از:
- آگونیست های آزادکننده هورمون گنادوتروپین (GnRH): این داروها با جلوگیری از تولید استروژن و پروژسترون، بدن را در یک حالت یائسگی موقت قرار می دهند. در نتیجه، قاعدگی متوقف شده، فیبروم ها کوچک می شوند و کم خونی فرد بهبود می یابد. داروهایی مثل لوپرولید، گوسرلین و تریپتورلین در این دسته قرار می گیرند. به دلیل عوارضی مثل گرگرفتگی شدید و خطر پوکی استخوان در درازمدت، مصرف این داروها معمولاً بیش از ۳ تا ۶ ماه توصیه نمی شود. پزشک ممکن است این دارو را پیش از جراحی برای کوچک کردن اندازه فیبروم تجویز کند.
- دستگاه داخل رحمی (IUD) آزادکننده پروژسترون: این دستگاه می تواند خونریزی شدید ناشی از فیبروم را تسکین دهد، اما فیبروم را کوچک نمی کند و فقط علائم را مدیریت کرده و از بارداری جلوگیری می کند.
- ترانکسامیک اسید: یک داروی غیرهورمونی است که فقط در روزهای خونریزی شدید برای کاهش شدت آن مصرف می شود.
- سایر داروها: قرص های ضدبارداری خوراکی می توانند به کنترل خونریزی کمک کنند (بدون کاهش اندازه فیبروم). همچنین داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (مسکن ها) برای تسکین درد مفید هستند. در صورت کم خونی، پزشک مصرف آهن و ویتامین را نیز تجویز خواهد کرد.
روش های غیرتهاجمی
جراحی اولتراسوند متمرکز با کمک ام آر آی (FUSA): این یک روش سرپایی و غیرتهاجمی است که در آن رحم حفظ شده و نیازی به برش پوستی نیست. بیمار در داخل اسکنر ام آر آی که مجهز به یک مبدل سونوگرافی با انرژی بالاست قرار می گیرد. ام آر آی محل دقیق فیبروم را به پزشک نشان می دهد و سپس امواج صوتی روی فیبروم متمرکز می شوند تا با ایجاد گرما، بافت آن را از بین ببرند. اگرچه این فناوری جدید است، اما داده های فعلی نشان می دهند که روشی ایمن و مؤثر است.
روش های کمتر تهاجمی
در این روش ها فیبروم ها بدون اینکه با جراحی برداشته شوند، تخریب می شوند:
- آمبولیزاسیون شریان رحم: ذرات کوچکی به شریان های تأمین کننده خون رحم تزریق می شوند تا جریان خون فیبروم ها قطع شود. این کار باعث کوچک شدن و از بین رفتن توده ها می شود. این روش در تسکین علائم بسیار مؤثر است، اما خطراتی مثل احتمال آسیب به خون رسانی تخمدان ها را نیز به همراه دارد (هرچند خطر نیاز به انتقال خون در آن بسیار کم است).
- ابلیشن با رادیوفرکانس: در این روش که به صورت لاپاراسکوپی یا از طریق رحم انجام می شود، انرژی گرمایی باعث نابودی بافت فیبروم و رگ های تغذیه کننده آن می شود. روش مشابه دیگری به نام کرایومیولیز نیز وجود دارد که فیبروم ها را منجمد می کند.
- میومکتومی لاپاراسکوپی یا رباتیک: اگر تعداد فیبروم ها کم باشد، جراح با استفاده از ابزارهای باریک و دوربین از طریق برش های کوچک روی شکم، فیبروم ها را خارج می کند. در روش رباتیک، جراح نمای سه بعدی و دقت بیشتری دارد. فیبروم های بزرگتر ممکن است در داخل یک کیسه مخصوص به قطعات کوچکتر تقسیم شده (مورسولاسیون) و خارج شوند. بیشتر زنان پس از ۵ تا ۷ روز به فعالیت عادی برمی گردند.
- میومکتومی هیستروسکوپی: اگر فیبروم در داخل حفره رحم (زیرمخاطی) باشد، جراح از طریق واژن و دهانه رحم ابزار را وارد کرده و فیبروم را خارج می کند.
- فرسایش آندومتر: با استفاده از گرما، جریان الکتریکی یا آب گرم، پوشش داخلی رحم تخریب می شود تا خونریزی قطع یا به شدت کم شود. این روش مانع بارداری در آینده می شود و تأثیری بر فیبروم های خارج از پوشش داخلی رحم ندارد.
روش های سنتی جراحی
- میومکتومی شکمی: در صورت وجود فیبروم های بسیار بزرگ، متعدد یا عمیق، جراح از طریق یک برش باز روی شکم اقدام به برداشتن فیبروم ها می کند. این روش رحم را حفظ می کند اما جای زخم آن ممکن است بر باروری آینده اثر بگذارد.
- هیسترکتومی (برداشتن رحم): این تنها راه حل قطعی و دائمی برای درمان فیبروم است که در آن کل رحم خارج می شود. این جراحی به معنای پایان توانایی بارداری است. اگر تخمدان ها حفظ شوند، یائسگی رخ نمی دهد، اما اگر تخمدان ها نیز برداشته شوند، فرد بلافاصله وارد دوران یائسگی می شود.
نکته درباره تکه تکه کردن فیبروم (مورسولاسیون): اگر یک توده سرطانی تشخیص داده نشده در طی این فرآیند تکه تکه شود، خطر پخش شدن سرطان افزایش می یابد. سازمان غذا و دارو (FDA) توصیه می کند از این روش در زنان یائسه یا کسانی که در آستانه یائسگی هستند (به دلیل خطر بالاتر سرطان) استفاده نشود.
اگر قصد بارداری دارید
روش های هیسترکتومی و فرسایش آندومتر امکان بارداری را به طور کامل از بین می برند. همچنین آمبولیزاسیون و فرسایش رادیو فرکانسی نیز ممکن است برای بارداری های آینده انتخاب های مناسبی نباشند. برای حفظ قدرت باروری، میومکتومی مناسب ترین روش است. حتماً پیش از تصمیم گیری، ارزیابی کامل باروری را با پزشک خود انجام دهید.
خطر بروز فیبروم جدید
در تمام روش ها (به جز برداشتن کامل رحم)، این احتمال وجود دارد که تومورهای بسیار کوچکی که در حین عمل دیده نشده اند، رشد کنند و علائم جدیدی ایجاد کنند (نرخ عود).
درمان های جایگزین
برخی منابع به درمان هایی مثل رژیم های خاص، مگنت تراپی، داروهای گیاهی (کوهوش سیاه) یا هومیوپاتی اشاره می کنند. لازم است بدانید که تاکنون هیچ مدرک علمی معتبری برای اثبات تأثیر این تکنیک ها بر روی درمان فیبروم رحم ارائه نشده است.
آمادگی برای ملاقات با پزشک
از آنجایی که اولین قدم برای تشخیص و درمان، مراجعه به متخصص زنان است و زمان ملاقات معمولاً محدود می باشد، آمادگی کامل شما کمک می کند تا بیشترین بهره را از جلسه ویزیت ببرید.
آنچه می توانید انجام دهید
ثبت علائم: لیستی از تمامی نشانه هایی که تجربه می کنید تهیه کنید. حتی اگر فکر می کنید برخی از آن ها (مانند کمردرد یا تکرر ادرار) به رحم ربطی ندارند، باز هم آن ها را بنویسید؛ زیرا در تشخیص نوع فیبروم به پزشک کمک می کنند.
لیست داروها: نام تمامی داروها، داروهای گیاهی، ویتامین ها و مکمل هایی که مصرف می کنید را همراه با مقدار (دوز) و تعداد دفعات مصرف روزانه یادداشت کنید.
همراه داشتن یک فرد: در صورت امکان، از یکی از اعضای خانواده یا دوستان صمیمی بخواهید شما را همراهی کنند. حجم اطلاعاتی که پزشک ارائه می دهد زیاد است و داشتن یک همراه کمک می کند تا نکته ای را فراموش نکنید.
یادداشت برداری: حتماً یک دفترچه یادداشت همراه داشته باشید تا توصیه های مهم پزشک و تشخیص او را در همان لحظه ثبت کنید.
اولویت بندی سوالات: سوالات خود را بنویسید و مهم ترین آن ها را در ابتدای لیست قرار دهید تا اگر وقت کم بود، پاسخ اصلی ترین دغدغه هایتان را گرفته باشید.
برای فیبروم رحم، برخی از سوالات اساسی که می تولنید از پزشک بپرسید عبارتند از:
- تعداد فیبروم های من چندتاست و اندازه آن ها چقدر است؟
- محل دقیق آن ها کجاست؟ (داخل رحم هستند یا در دیواره و خارج آن؟)
- چه آزمایش های تکمیلی (مانند سونوگرافی یا آزمایش خون) باید انجام دهم؟
- چه گزینه های دارویی برای درمان خود فیبروم یا علائم من (مثل خونریزی شدید) وجود دارد؟
- عوارض جانبی داروهای پیشنهادی چیست؟
- در چه صورتی انجام جراحی برای من ضرورت پیدا می کند؟
- آیا این فیبروم ها روی توانایی باردار شدن من در حال حاضر یا آینده تأثیر می گذارد؟
- آیا شروع درمان می تواند به بهبود قدرت باروری من کمک کند؟
در پرسیدن سوالاتی که برایتان پیش آمده است تردید نکنید. اگر بخشی از صحبت های پزشک را متوجه نشدید، از او بخواهید دوباره و با بیانی ساده تر توضیح دهد.
از پزشک چه انتظاری می رود
پزشک برای انتخاب بهترین روش درمانی، سوالاتی تخصصی از شما خواهد پرسید. آمادگی برای پاسخ به این موارد روند ویزیت را سرعت می بخشد:
- علائم شما (مثل درد یا خونریزی) هر چند وقت یک بار تکرار می شوند؟
- چه مدتی است که متوجه این نشانه ها شده اید؟
- شدت ناراحتی شما در چه حدی است و چقدر فعالیت های روزانه شما را مختل می کند؟
- آیا شدت این علائم با روزهای خاصی از چرخه قاعدگی شما ارتباط دارد؟
- آیا فعالیت یا حالت خاصی وجود دارد که درد شما را بهتر یا بدتر کند؟
- آیا در خانواده شما (مادر، خواهر یا خاله) سابقه ابتلا به فیبروم رحم وجود دارد؟
دیدگاه خود را به اشتراک بگذارید.