لیکن پلان یک اختلال خودایمنی غیرمسری است که در آن سیستم دفاعی بدن به اشتباه به پروتئین های موجود در سلول های پوست و غشاهای مخاطی حمله کرده و باعث ایجاد ضایعات التهابی مزمن می شود. در این بیماری برجستگی های بنفش رنگ یا لکه های توری شکل در دهان و نواحی تناسلی ایجاد می شوند. در ادامه اطلاعاتی درباره علائم و علل بروز لیکن پلان، نحوه تشخیص و درمان آن ارائه می شود.
بیماری لیکن پلان چیست؟
لیکن پلان یک وضعیت التهابی است که سیستم ایمنی بدن عامل اصلی ایجاد آن محسوب می شود. این عارضه می تواند بخش های مختلفی از جمله پوست، مو، ناخن و غشاهای مخاطی (مانند داخل دهان و واژن) را درگیر کرده و باعث تورم و تحریک در این نواحی شود. روی سطح پوست، این بیماری معمولاً به شکل برجستگی های بنفش یا ارغوانی رنگ، با ظاهری صاف و براق ظاهر می شود که اغلب با خارش همراه است و طی چند هفته گسترش می یابد. در مقابل، وقتی مخاط بدن درگیر می شود، این عارضه به شکل لکه های سفید توری شکل بروز می کند که گاهی با زخم های دردناک همراه است. نکته بسیار مهم این است که لیکن پلان به هیچ عنوان یک بیماری واگیردار یا مسری نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمی شود.
علائم بیماری لیکن پلان
نشانه های این بیماری بسته به اینکه کدام ناحیه از بدن درگیر شده باشد، به اشکال متفاوتی ظاهر می شوند. رایج ترین این علائم عبارتند از:
- برجستگی های ارغوانی و صاف: این ضایعات معمولاً در قسمت داخلی ساعد، مچ دست یا مچ پا پدیدار می شوند و در مواردی ممکن است ناحیه تناسلی را نیز درگیر کنند. ظاهر آن ها براق و سطح شان تخت است.
- خارش شدید و مداوم: یکی از آزاردهنده ترین ویژگی های لیکن پلان پوستی، خارش زیادی است که در محل برجستگی ها احساس می شود و می تواند خواب و آرامش فرد را مختل کند.
- تاول های پوستی: در برخی موارد، بیماری با تاول های ریزی همراه است که پس از مدتی می ترکند و تبدیل به پوسته یا زخم های سطحی می شوند.
- تغییرات در دهان و زبان: لکه های سفید و توری شکل روی لب ها، زبان یا داخل گونه ها ایجاد می شوند که گاهی با زخم های دردناک همراه هستند و خوردن غذاهای تند یا اسیدی را سخت می کنند.
- آسیب به مو و پوست سر: لیکن پلان می تواند باعث قرمزی، تحریک و تغییر رنگ پوست سر شود که در صورت پیشرفت، منجر به ریزش موی دائمی در آن نواحی می گردد.
- اختلال در رشد ناخن ها: این بیماری ممکن است باعث ایجاد خطوط برجسته، نازک شدن یا حتی از دست رفتن کامل ناخن دست و پا شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
به دلیل شباهت ظاهری لیکن پلان با برخی حساسیت های پوستی یا واکنش به گیاهان سمی، تشخیص دقیق آن بر عهده پزشک است. اگر بدون هیچ دلیل مشخصی (مانند آلرژی شناخته شده) دچار بثورات پوستی ریز شدید، یا اگر علائمی در ناحیه دهان، اندام تناسلی، پوست سر و ناخن های خود مشاهده کردید، حتماً به پزشک مراجعه کنید. تشخیص سریع و زودهنگام بسیار حیاتی است، زیرا بسیاری از بیماری های دیگر مخاطی و پوستی نشانه های مشابهی دارند و تنها یک بررسی تخصصی می تواند مسیر درست درمان را مشخص کرده و از آسیب های جدی تر به بافت های درگیر جلوگیری کند.
علل ابتلا به بیماری لیکن پلان
اگرچه لیکن پلان ناشی از حمله اشتباه سیستم ایمنی به سلول های خودی است، اما برخی عوامل محیطی و دارویی نقش مهمی در شروع این فرآیند دارند:
- عفونت هپاتیت C: تحقیقات نشان داده است که رابطه ای قوی میان ابتلا به این ویروس کبدی و بروز ضایعات لیکن پلان وجود دارد.
- واکسن ها: در موارد معدودی، تزریق برخی واکسن ها مانند واکسن آنفولانزا می تواند سیستم ایمنی را به شکلی تحریک کند که منجر به بروز این بیماری شود.
- عوامل محیطی و شیمیایی: تماس با رنگدانه های خاص، فلزات (مانند جیوه در پرکردگی های قدیمی دندان) و مواد شیمیایی صنعتی می تواند از محرک های اصلی باشد.
- داروهای مسکن رایج: مصرف طولانی مدت یا حساسیت به داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن و ناپروکسن می تواند باعث تحریک این وضعیت شود.
- داروهای بیماری های مزمن: برخی داروهایی که برای کنترل فشار خون بالا، نارسایی های قلبی یا آرتریت (التهاب مفاصل) تجویز می شوند، ممکن است به عنوان یک عامل محرک برای لیکن پلان عمل کنند.
عوامل خطرساز (ریسک فاکتورها) بیماری لیکن پلان
اگرچه احتمال ابتلای هر فردی به این بیماری وجود دارد، اما آمارها نشان می دهند که لیکن پلان بیشتر در افراد میانسال دیده می شود. نکته قابل توجه این است که نوع دهانی این بیماری، به طور مشخص در زنان میانسال شایع تر از سایر گروه هاست. شناخت این الگوهای سنی و جنسیتی به پزشکان کمک می کند تا در مواجهه با علائم مشابه در این گروه ها، با دقت بیشتری احتمال بروز لیکن پلان را بررسی کنند.
عوارض بیماری
نادیده گرفتن این بیماری، به ویژه در نواحی مخاطی، می تواند منجر به چالش های جدی شود:
- اختلالات در ناحیه تناسلی: مدیریت بیماری در این نواحی بسیار دشوار است و به دلیل ایجاد جای زخم (اسکار) و درد شدید، می تواند منجر به اختلالات عملکرد جنسی شود.
- تغییرات ماندگار در رنگ پوست: پس از بهبود ضایعات، معمولاً لکه های تیره رنگی بر جای می ماند که به خصوص در افراد با پوست تیره، مدت زیادی طول می کشد تا محو شوند.
- خطرات مربوط به دهان و گوش: لیکن پلان دهانی ریسک ابتلا به سرطان دهان را افزایش می دهد؛ همچنین اگر مجرای گوش درگیر شود، خطر کاهش شنوایی وجود دارد.
تشخیص بیماری لیکن پلان
پزشک برای تشخیص قطعی لیکن پلان، مجموعه ای از بررسی ها را انجام می دهد که از معاینه فیزیکی و بررسی سابقه پزشکی شروع می شود. از آنجایی که این بیماری شباهت زیادی به سایر اختلالات پوستی دارد، استفاده از روش های تشخیصی دقیق تر الزامی است:
نمونه برداری (بیوپسی): پزشک قطعه کوچکی از بافت درگیر را برداشته و زیر میکروسکوپ بررسی می کند تا الگوهای سلولی خاص این بیماری را تأیید کند.
آزمایش خون: با توجه به ارتباط میان هپاتیت C و این بیماری، معمولاً یک آزمایش خون برای بررسی وجود این ویروس در بدن انجام می شود.
تست های حساسیت: در مواردی که احتمال داده شود یک ماده خارجی باعث تحریک سیستم ایمنی شده است، فرد به متخصص آلرژی ارجاع داده می شود تا واکنش بدن به مواد شیمیایی یا فلزات مختلف سنجیده شود.
اگر پزشک احتمال دهد که بیماری، بخش های داخلی تر بدن، مانند مری یا مجاری گوش را درگیر کرده است، ممکن است آزمایش های تکمیلی و تخصصی تری را تجویز نماید تا از سلامت کامل آن ارگان ها اطمینان حاصل کند.
درمان بیماری لیکن پلان
لیکن پلان پوستی اغلب طی چند ماه تا دو سال به طور خودبه خود بهبود می یابد؛ اما نوع مخاطی آن (در دهان یا نواحی تناسلی) معمولاً نسبت به درمان مقاوم تر است و احتمال عود بیشتری دارد. به همین دلیل، معاینات دوره ای (سالی یک بار) حتی پس از بهبودی، برای پایش وضعیت ضروری است.
در ادامه، جزئیات روش های درمانی و مراقبتی به تفکیک آورده شده است:
درمان های دارویی و تخصصی
پزشک با توجه به شدت و محل درگیری، یکی از گزینه های زیر یا ترکیبی از آن ها را تجویز می کند:
- کورتیکواستروئیدها (کورتون): اولین خط درمان معمولاً استفاده از کرم ها یا پمادهای موضعی برای کاهش التهاب است. در موارد شدیدتر که بیماری گسترده است، ممکن است از قرص یا تزریق استفاده شود. مصرف کوتاه مدت این داروها ایمن است، اما در درازمدت می تواند باعث نازک شدن پوست یا برفک دهان شود.
- داروهای خوراکی خاص: در شرایط انتخابی، پزشک ممکن است داروهایی مانند هیدروکسی کلروکین (ضد مالاریا) یا آنتی بیوتیک هایی مثل مترونیدازول را برای کنترل واکنش های بدنی تجویز کند.
- داروهای اصلاح کننده سیستم ایمنی: در موارد بسیار شدید که بدن به درمان های عادی پاسخ نمی دهد، داروهای سرکوب کننده پاسخ ایمنی مانند آزاتیوتوپرین، سیکلوسپورین یا متوترکسات تجویز می شوند تا حمله سیستم ایمنی به سلول های خودی مهار شود.
- آنتی هیستامین ها: این داروها تأثیری بر خودِ ضایعات ندارند، اما برای تسکین خارش آزاردهنده که یکی از علائم اصلی لیکن پلان است، بسیار موثرند.
- نور درمانی (فتوتراپی): استفاده از اشعه ماوراء بنفش (UVB) که فقط به لایه سطحی پوست نفوذ می کند، می تواند به پاکسازی ضایعات پوستی کمک کند. این روش معمولاً برای افراد با پوست تیره توصیه نمی شود، زیرا خطر باقی ماندن لکه های تیره را افزایش می دهد.
- رتینوئیدها: اگر درمان های قبلی موفق نباشند، داروهای مشتق از ویتامین A مانند آسیترتین تجویز می شوند. با توجه به خطر نقص عضو جنین، این داروها به هیچ وجه برای زنان باردار یا کسانی که قصد بارداری دارند، تجویز نمی شود.
مدیریت محرک ها و بیماری های زمینه ای
اگر پزشک تشخیص دهد که لیکن پلان ناشی از یک عامل خارجی است، درمان های موازی زیر انجام می شود: در صورت مثبت بودن آزمایش هپاتیت C، فرد به متخصص کبد ارجاع داده می شود. همچنین اگر علت بیماری آلرژی به یک ماده خاص یا عارضه جانبی یک داروی دیگر (مثل داروی فشار خون) باشد، پزشک نسبت به جایگزینی آن دارو یا حذف ماده حساسیت زا اقدام می کند.
راهکارهای خانگی و سبک زندگی
انجام این اقدامات ساده در منزل می تواند به شکل چشمگیری از درد و خارش کم کند:
- تسکین پوست: استفاده از کمپرس سرد و حمام با بلغور جو دوسر کلوئیدی می تواند التهاب را کاهش دهد. پس از آن حتماً از لوسیون های مرطوب کننده استفاده کنید.
- محافظت از بافت: از خاراندن یا آسیب زدن به پوست خودداری کنید، زیرا هرگونه جراحت می تواند باعث ایجاد ضایعه جدید لیکن پلان در آن نقطه شود.
- مراقبت های دهانی: اگر دچار لیکن پلان دهان هستید، بهداشت دهان را به دقت رعایت کنید. از مصرف سیگار، الکل و غذاهای تند، اسیدی یا بسیار ترد که باعث خراشیده شدن دهان می شوند، پرهیز کنید.
- مدیریت استرس: از آنجایی که استرس یکی از عوامل تشدیدکننده این بیماری است، تمرینات آرام بخش می تواند به کنترل علائم کمک کند.
- درمان های مکمل: برخی مطالعات نشان داده اند که استفاده از ژل آلوئه ورا در نواحی مخاطی (دهان و تناسلی) می تواند در کاهش التهاب موثر باشد.
هشدار مهم: قبل از استفاده از هرگونه داروی گیاهی یا مکمل ویتامین، حتماً با پزشک خود مشورت کنید؛ زیرا برخی از این مواد می توانند با داروهای تجویزی تداخل کرده و عوارض جدی ایجاد کنند.
آمادگی برای ملاقات با پزشک
احتمالاً مراقبت های اولیه با مراجعه به پزشکشروع می شود. پزشک شخص را به یک پزشک متخصص در بیماری های پوستی (متخصص پوست) ارجاع می دهد.
در اینجا اطلاعاتی وجود دارد که به شخص کمک می کند تا برای قرار ملاقات خود آماده شوید.
آن چه می توانید انجام دهید
قبل از قرار ملاقات خود فهرستی از موارد زیر تهیه کنید:
- علائمی که داشته اید و مدت زمان ابتلا
- تمام داروها، ویتامین ها و مکمل هایی که مصرف می کنید، از جمله دوزها
- سوالاتی که باید از پزشک خود بپرسید
برای لیکن پلان، برخی از سوالات اساسی که باید از پزشک خود بپرسید عبارتند از:
- محتمل ترین علت علائم من چیست؟
- آیا علل احتمالی دیگری برای ابتلا وجود دارد؟
- آیا به هیچ آزمایشی نیاز دارم؟
- این تغییرات پوستی چقدر طول می کشد؟
- چه درمان هایی در دسترس است، و کدام را توصیه می کنید؟
- چه عوارض جانبی می توانم از درمان انتظار داشته باشم؟
- من دچار بیماری های دیگری نیز می باشم. چگونه می توانم آنها را با هم مدیریت کنم؟
- آیا محدودیتی وجود دارد که باید رعایت کنم؟
- آیا باید به متخصص مراجعه کنم؟
- آیا جایگزینی ژنریک برای دارویی که تجویز می کنید وجود دارد؟
- آیا بروشور یا مواد چاپی دیگری دارید که بتوانم با خود ببرم؟ چه وب سایت هایی را پیشنهاد می کنید؟
از پزشک چه انتظاری می رود
پزشک احتمالاً تعدادی سوال از شخص می پرسد، مانند:
- در چه نقطه ای از بدن خود ضایعات را پیدا کرده اید؟
- آیا نواحی آسیب دیده خارش، دردناک یا ناراحت کننده هستند؟
- شدت درد یا ناراحتی را چگونه توصیف می کنید - خفیف، متوسط یا شدید؟
- آیا اخیراً داروهای جدیدی را شروع کرده اید؟
- آیا اخیراً واکسیناسیون انجام داده اید؟
- آیا هیچ حساسیتی دارید؟
دیدگاه خود را به اشتراک بگذارید.