افتادگی رحم وضعیتی است که در آن ساختارهای حمایتی لگن، شامل عضلات و رباط ها، توانایی نگهداری رحم در موقعیت اصلی خود را از دست داده و باعث جابه جایی آن به سمت مجرای واژن می شوند. این عارضه اغلب ناشی از فشارهای فیزیکی مزمن، زایمان های متعدد یا تغییرات بافتی در دوران یائسگی است و می تواند منجر به بروز حس سنگینی در لگن و اختلالات ادراری شود. در ادامه اطلاعاتی درباره علائم و علل بروز افتادگی رحم، نحوه تشخیص و درمان آن ارائه می شود.
افتادگی رحم چیست؟
افتادگی رحم زمانی رخ می دهد که عضلات، بافت ها و رباط های کف لگن دچار کشیدگی یا ضعف مفرط شده و دیگر توانایی نگهداری رحم در جای اصلی خود را ندارند. در این وضعیت، رحم ثبات خود را از دست داده و به سمت مجرای واژن لغزیده یا در موارد شدیدتر، از آن بیرون می زند.
اگرچه این عارضه در هر سنی محتمل است، اما بیشترین شیوع آن در زنان یائسه ای دیده می شود که تجربه یک یا چند زایمان طبیعی را داشته اند. افتادگی های خفیف معمولاً بی علامت هستند و نیاز به درمان ندارند، اما اگر این وضعیت منجر به ناراحتی شده یا کیفیت زندگی را مختل کند، پیگیری درمانی ضرورت می یابد.
علائم افتادگی رحم
در حالی که در درجات خفیف ممکن است متوجه تغییر خاصی نشوید، اما با پیشرفت افتادگی به درجات متوسط تا شدید، علائم زیر بروز می کنند:
- احساس فشار موضعی: حس سنگینی، کشیدگی یا سفتی مداوم در ناحیه لگن.
- تغییر در بافت واژن: مشاهده یا لمس بافتی که از دهانه واژن بیرون زده است؛ این وضعیت اغلب با حس نشستن روی یک توپ کوچک توصیف می شود.
- اختلالات دفعی و ادراری: بروز مشکلاتی نظیر نشت ناخواسته ادرار (بی اختیاری)، احتباس ادرار و یا دشواری در دفع مدفوع.
- تأثیر بر روابط جنسی: احساس شلی در بافت واژن یا ناراحتی حین نزدیکی.
تغییرات زمانی علائم: جالب است بدانید که این نشانه ها معمولاً در ابتدای صبح کمتر هستند، اما با فعالیت های روزانه و گذشت زمان، در ساعات پایانی روز شدت می یابند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
زمانی که علائم فوق از حالت گذرا خارج شده و باعث ایجاد مزاحمت در فعالیت های روزمره یا احساس ناراحتی مداوم شوند، مراجعه به پزشک برای بررسی گزینه های درمانی (از تمرینات اصلاحی تا مداخلات دیگر) ضروری است.
علل بروز افتادگی رحم
ضعیف شدن عضلات کف لگن که زیربنای اصلی نگهداری رحم هستند، می تواند ناشی از موارد زیر باشد:
- عوامل مرتبط با باروری: بارداری های متعدد، زایمان های طبیعی دشوار و طولانی، یا به دنیا آوردن نوزادانی با وزن بالا.
- تغییرات هورمونی: کاهش سطح هورمون استروژن پس از دوران یائسگی که منجر به کاهش خاصیت ارتجاعی بافت های لگنی می شود.
- فشارهای مزمن داخلی: یبوست طولانی مدت و زور زدن هنگام اجابت مزاج، سرفه های مزمن ناشی از بیماری هایی مثل برونشیت، و بلند کردن مکرر اجسام سنگین.
- وزن و فیزیک بدن: داشتن اضافه وزن یا چاقی مفرط که فشار مداومی به عضلات لگن وارد می کند.
عوامل خطرساز (ریسک فاکتورها)
برخی فاکتورها شانس ابتلا به این عارضه را در زنان به شکل چشمگیری افزایش می دهند:
- سابقه زایمان: داشتن یک یا چند تجربه زایمان طبیعی، به ویژه اگر نوزاد بزرگ جثه بوده باشد.
- فاکتور سن و ژنتیک: افزایش سن و سابقه خانوادگی در زمینه اختلالات بافت همبند (ضعف ساختاری بافت ها).
- سابقه جراحی: انجام جراحی های قبلی در ناحیه لگن که ممکن است ساختارهای حمایتی را تحت تأثیر قرار داده باشد.
- فشارهای مکانیکی: چاقی مزمن و یبوست های دائمی که باعث تضعیف تدریجی کف لگن می شوند.
- نژاد: تحقیقات نشان داده است که زنان سفیدپوست یا نژادهای اسپانیایی تبار بیشتر در معرض این آسیب هستند.
عوارض افتادگی رحم
افتادگی رحم به ندرت به تنهایی رخ می دهد و اغلب با جابه جایی سایر اندام های لگنی همراه است. این وضعیت می تواند عوارض ثانویه زیر را ایجاد کند:
پرولاپس مثانه (سیستوسل): هنگامی که بافت میان مثانه و واژن ضعیف می شود، مثانه به سمت دیواره واژن سنگینی کرده که به آن افتادگی مثانه نیز می گویند.
افتادگی واژن خلفی (رکتوسل): ضعف بافت های جداکننده راست روده (رکتوم) و واژن باعث می شود رکتوم به سمت واژن برجسته شود که این مسئله معمولاً فرآیند دفع مدفوع را با دشواری مواجه می کند.
زخم های واژن: در موارد شدید که بخشی از پوشش واژن به بیرون از بدن رانده می شود، تماس و سایش مداوم این بافت با لباس زیر می تواند منجر به ایجاد زخم شود. در صورت عدم رسیدگی، احتمال عفونی شدن این زخم ها (هرچند نادر) وجود دارد.
پیشگیری از بروز افتادگی رحم
برای کاهش ریسک تضعیف عضلات لگن و جلوگیری از پیشرفت افتادگی، رعایت توصیه های زیر بسیار موثر است:
انجام منظم تمرینات کگل: این تمرینات با هدف تقویت عضلات کف لگن طراحی شده اند و انجام آن ها به ویژه پس از زایمان، برای بازگرداندن استحکام این ناحیه حیاتی است.
حفظ سلامت دستگاه گوارش: جلوگیری از یبوست با نوشیدن آب فراوان و مصرف رژیم غذایی سرشار از فیبر (مانند غلات کامل، حبوبات، میوه ها و سبزیجات) مانع از وارد آمدن فشار بیش از حد به لگن هنگام دفع می شود.
اصلاح الگوی جابه جایی اشیاء: تا حد امکان از بلند کردن وسایل سنگین خودداری کنید. در صورت اجبار، به جای خم کردن کمر، از قدرت پاهای خود برای بلند کردن اجسام استفاده کنید.
کنترل سرفه های مزمن و کاهش یا ترک دخانیات: سرفه های مداوم ناشی از برونشیت یا مصرف سیگار، فشار شکمی را افزایش می دهند؛ بنابراین درمان بیماری های ریوی و ترک دخانیات گامی مهم در پیشگیری است.
حفظ وزن ایده آل: با مشورت پزشک، شاخص توده بدنی خود را در محدوده سلامت نگه دارید تا فشار اضافی بر ساختارهای لگنی وارد نشود.
تشخیص افتادگی رحم
تشخیص این عارضه معمولاً طی یک معاینه فیزیکی لگن انجام می شود. در طول این جلسه، پزشک برای ارزیابی دقیق شدت بیماری اقدامات زیر را انجام می دهد:
- تست فشار شکمی: پزشک از شما می خواهد حالتی شبیه به زور زدن هنگام دفع را بازسازی کنید تا میزان لغزش و پایین آمدن رحم به داخل واژن را در وضعیت فشار بسنجد.
- ارزیابی قدرت عضلانی: از شما خواسته می شود عضلات لگن خود را منقبض کنید (مشابه حالتی که می خواهید مانع جریان ادرار شوید) تا میزان توان و قدرت انقباض کف لگن مشخص شود.
- پرسشنامه کیفیت زندگی: ممکن است از شما خواسته شود فرمی را پر کنید تا مشخص شود افتادگی تا چه حد بر فعالیت های روزمره و روان شما اثر گذاشته است؛ این کار به انتخاب بهترین روش درمان کمک می کند.
- تست یورودینامیک: در صورتی که فرد دچار بی اختیاری ادرار شدید باشد، پزشک آزمایش های تخصصی تری را برای سنجش دقیق عملکرد مثانه تجویز خواهد کرد.
درمان افتادگی رحم
انتخاب روش درمان به شدت افتادگی رحم و میزان تأثیر آن بر زندگی فرد بستگی دارد. پزشک با ارزیابی وضعیت بیمار، معمولاً یکی از مسیرهای زیر را پیشنهاد می دهد:
اقدامات خودمراقبتی: در مواردی که علائم خفیف هستند، انجام تمرینات کگل برای تقویت عضلات لگن، کنترل وزن و درمان یبوست می تواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کرده و علائم را تسکین دهد.
استفاده از پساری واژن: پساری یک حلقه از جنس پلاستیک یا لاستیک است که داخل واژن قرار می گیرد تا به عنوان تکیه گاه، از بافت های برآمده حمایت کند. این وسیله باید برای تمیز کردن، به صورت منظم توسط فرد یا پزشک خارج و مجدداً جای گذاری شود.
پایش مداوم: اگر افتادگی خفیف است، ممکن است فعلاً نیازی به درمان دارویی یا جراحی نباشد، اما چون عضلات کف لگن با افزایش سن ضعیف تر می شوند، بررسی های دوره ای توسط پزشک برای جلوگیری از تبدیل افتادگی خفیف به شدید الزامی است.
جراحی: در مواردی که روش های غیرتهاجمی اثربخش نباشند، پزشک جراحی را توصیه می کند. این عمل ها می توانند به صورت واژینال یا از طریق شکم (به روش لاپاروسکوپی با تهاجم حداقلی) انجام شوند و شامل موارد زیر هستند:
ترمیم بافت های ضعیف شده: در این روش، جراح با تقویت ساختارهای آسیب دیده کف لگن، از اندام ها محافظت می کند. گاهی برای استحکام بیشتر، از بافت های پیوندی یا تورجراحی (مش) استفاده می شود.
برداشتن رحم (هیسترکتومی): در موارد شدید افتادگی، ممکن است پزشک صلاح ببیند که رحم به طور کامل خارج شود. هیسترکتومی جراحی ایمنی محسوب می شود، اما مانند هر عمل دیگری، آگاهی از عوارض احتمالی و مزایای آن در گفت وگو با پزشک ضروری است.
سبک زندگی و درمان های خانگی
بسیاری از زنان می توانند با اصلاح برخی رفتارهای روزمره، فشار وارد بر لگن را کاهش دهند. مصرف غذاهای پرفیبر و مایعات زیاد برای جلوگیری از یبوست، پرهیز از زور زدن هنگام دفع، خودداری از بلند کردن اشیاء سنگین، کنترل سرفه های مزمن و تلاش برای رسیدن به وزن ایده آل، از جمله موثرترین اقدامات خانگی هستند.
برای انجام تمرینات کگل:
تمرینات کگل با هدف قرار دادن عضلات انتهای لگن، تکیه گاه اندام های داخلی را محکم کرده و علائم افتادگی را بهبود می بخشند. برای انجام صحیح این تمرین، مراحل زیر را دنبال کنید:
- ابتدا عضلات کف لگن خود را منقبض کنید (همان عضلاتی که برای متوقف کردن جریان ادرار به کار می روند).
- انقباض را به مدت ۵ ثانیه نگه دارید و سپس ۵ ثانیه به عضلات استراحت دهید. اگر این زمان طولانی است، می توانید با ۲ ثانیه انقباض و ۳ ثانیه استراحت شروع کنید.
- هدف نهایی این است که بتوانید انقباض را تا ۱۰ ثانیه نگه دارید.
- این تمرین را در ۳ نوبت ۱۰ تایی در طول روز تکرار کنید.
نکته مهم این است که بهترین نتیجه زمانی حاصل می شود که این تمرینات را زیر نظر فیزیوتراپیست و با روش هایی مثل «بیوفیدبک» یاد بگیرید. بیوفیدبک از دستگاه های نظارتی استفاده می کند تا مطمئن شوید که دقیقاً عضلات درست را منقبض می کنید. پس از یادگیری روش صحیح، می توانید این تمرین را در هر موقعیتی، چه پشت میز کار و چه هنگام استراحت روی کاناپه، به راحتی انجام دهید.
آمادگی برای ملاقات با پزشک
در صورتی که با علائم افتادگی رحم مواجه هستید، احتمالاً به یک متخصص زنان ارجاع داده خواهید شد. برای اینکه از جلسه معاینه بیشترین بهره را ببرید، بهتر است با آمادگی کامل حضور یابید.
آن چه می توانید انجام دهید
پیش از مراجعه به مطب، موارد زیر را یادداشت کنید تا چیزی از قلم نیفتد:
- ثبت علائم: تمامی نشانه هایی که تجربه می کنید را به همراه مدت زمانی که از شروع آن ها می گذرد، یادداشت نمایید.
- لیست داروها: نام و مقدار مصرف تمامی داروها، ویتامین ها یا مکمل هایی که اخیراً استفاده کرده اید را همراه داشته باشید.
- تغییرات زندگی: اطلاعات کلیدی شخصی، از جمله ابتلای به بیماری های دیگر، تجربه ی استرس های شدید یا تغییرات بزرگ در سبک زندگی خود را بنویسید.
سوالاتی که ذهنتان را درگیر کرده است یادداشت کنید تا در زمان ملاقات بپرسید.
برخی از سوالات اساسی که بهتر است از پزشک بپرسید عبارتند از:
- چه اقدامات خودمراقبتی در خانه می تواند به تسکین علائم من کمک کند؟
- اگر درمان را شروع نکنم، احتمال پیشرفت و بدتر شدن افتادگی چقدر است؟
- کدام روش درمانی (غیرجراحی یا جراحی) را برای وضعیت من پیشنهاد می دهید؟
- در صورت جراحی، احتمال عود مجدد بیماری در آینده چقدر خواهد بود و خطرات احتمالی عمل چیست؟
علاوه بر این سوالات، در پرسیدن هر سوال دیگری که برایتان پیش آمده است تردید نکنید.
از پزشک چه انتظاری می رود
پزشک احتمالاً تعدادی سوال از شما می پرسد، آمادگی برای پاسخ به این موارد به روند درمان کمک می کند. سوالاتی که ممکن است پزشک بپرسد عبارتند از:
- دقیقاً چه علائمی دارید و از چه زمانی متوجه بدتر شدن آن ها شده اید؟
- آیا دچار دردهای مزمن در ناحیه لگن یا بی اختیاری ادرار هستید؟
- آیا به سرفه های شدید و طولانی مدت دچار هستید یا در فعالیت های روزانه خود با اجسام سنگین سر و کار دارید؟
- وضعیت دفع شما چگونه است؛ آیا مجبور به زور زدن مکرر هستید؟
- سابقه خانوادگی شما در زمینه مشکلات لگنی چیست؟
- چند فرزند دارید و آیا زایمان های شما به صورت طبیعی بوده است؟
- آیا در آینده تصمیم به بارداری مجدد دارید؟
دیدگاه خود را به اشتراک بگذارید.