کولیت سودوممبران یکی از عوارض جدی و التهابی روده بزرگ است که اغلب به دلیل برهم خوردن تعادل باکتریایی پس از مصرف آنتی بیوتیک ها و رشد باکتری سی. دیفیسیل ایجاد می شود. این بیماری که با علائمی نظیر اسهال شدید و دردهای شکمی همراه است. در ادامه اطلاعاتی درباره علائم و علل بروز کولیت سودوممبران، نحوه تشخیص و درمان آن ارائه می شود.
کولیت غشای کاذب چیست؟
کولیت سودوممبران که با نام های دیگری همچون کولیت مرتبط با آنتی بیوتیک یا کولیت «سی. دیفیسیل» نیز شناخته می شود، نوعی التهاب شدید در روده بزرگ است. این بیماری در اثر رشد بیش از حد باکتری کلستریدیوم دیفیسیل (C. difficile) پدید می آید. تکثیر غیرطبیعی این باکتری اغلب با بستری شدن اخیر در بیمارستان یا دوره های درمانی با آنتی بیوتیک مرتبط است و بیشترین آمار ابتلا به این عفونت در افراد بالای ۶۵ سال مشاهده می شود.
علائم کولیت غشای کاذب
ظهور این نشانه ها ممکن است از همان روزهای ابتدایی مصرف آنتی بیوتیک آغاز شود یا حتی با تأخیری چند ماهه پس از اتمام دوره دارو بروز کند:
- اسهال آبکی: این شایع ترین نشانه است که می تواند از حالت خفیف تا بسیار شدید متغیر باشد.
- درد و گرفتگی شکم: احساس درد، انقباضات دردناک شکمی یا حساسیت ناحیه شکم به لمس.
- تب: نشان دهنده واکنش التهابی و عفونی بدن به سموم باکتری است.
- وجود چرک یا مخاط در مدفوع: مشاهده ترشحات غیرطبیعی که نشان دهنده آسیب به دیواره روده است.
- حالت تهوع و بی اشتهایی: که می تواند ناشی از سمیت باکتری و التهاب سیستم گوارش باشد.
- کم آبی بدن (دهیدراتاسیون): به دلیل دفع مکرر مایعات از طریق اسهال که در صورت عدم درمان می تواند خطرناک باشد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
در صورت مصرف آنتی بیوتیک در حال حاضر یا مصرف اخیر آن و ابتلا به اسهال، حتی اگر اسهال نسبتاً خفیف باشد، باید به پزشک خود مراجعه نمایید. همچنین، در صورت ابتلا به اسهال شدید، تب، گرفتگی شکم دردناک، یا خون یا چرک در مدفوع در هر زمان، به پزشک مراجعه کنید.
علل ابتلا به کولیت غشای کاذب
در حالت طبیعی، بدن تعادل سالمی میان باکتری های بی شمار روده بزرگ برقرار می کند، اما آنتی بیوتیک ها و برخی داروهای دیگر می توانند این توازن را برهم بزنند. کولیت زمانی رخ می دهد که باکتری «سی. دیفیسیل» با سرعتی بسیار بیشتر از سایر باکتری ها رشد کرده و سموم تولید شده توسط آن (که معمولاً مقدارشان اندک است) به سطحی می رسد که به مخاط روده بزرگ آسیب جدی وارد می کند.
اگرچه تقریباً هر آنتی بیوتیکی پتانسیل ایجاد این عارضه را دارد، اما دسته های خاصی پیوند بیشتری با این بیماری دارند که عبارتند از:
- فلوروکینولون ها: نظیر سیپروفلوکساسین (سیپرو) و لووفلوکساسین.
- پنی سیلین ها: مانند آموکسی سیلین و آمپی سیلین.
- کلیندامایسین (کلیوسین).
- سفالوسپورین ها: مانند سفیکسیم (سوپراکس).
سایر علل بیماری
علاوه بر آنتی بیوتیک ها، داروهای شیمی درمانی مورد استفاده در درمان سرطان نیز می توانند تعادل باکتریایی روده را مختل کنند. همچنین بیماری های زمینه ای روده مانند کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون، فرد را مستعد ابتلا می سازند. یکی از چالش های اصلی، مقاومت اسپورهای این باکتری در برابر مواد ضدعفونی کننده رایج است که باعث می شود به راحتی از طریق دست کارکنان مراکز درمانی به بیماران منتقل شوند.
ظهور سویه جدید
اخیراً سویه ای بسیار تهاجمی از این باکتری شناسایی شده است که سموم به مراتب بیشتری نسبت به سویه های معمولی تولید می کند. این سویه جدید نه تنها در برابر برخی داروها مقاوم تر است، بلکه باعث ابتلای افرادی شده است که لزوماً سابقه بستری در بیمارستان یا مصرف آنتی بیوتیک نداشته اند. این پدیده که روند رو به افزایشی دارد، تحت عنوان «سی. دیفیسیل اکتسابی از جامعه» شناخته می شود و نشان دهنده تغییر در الگوی سنتی ابتلا به این بیماری است.
عوامل خطرساز کولیت غشای کاذب
برخی شرایط و عوامل محیطی احتمال ابتلای فرد به این نوع کولیت تهاجمی را به شدت افزایش می دهند:
مصرف آنتی بیوتیک: مهم ترین عامل خطر است؛ به ویژه داروهایی مثل فلوروکینولون ها، پنی سیلین ها، کلیندامایسین و سفالوسپورین ها که تعادل باکتریایی روده را برهم می زنند.
سن بالا: افراد بالای ۶۵ سال به دلیل تغییر در فلور روده و سیستم ایمنی، بیشتر در معرض خطر هستند.
اقامت در مراکز درمانی: حضور طولانی مدت در بیمارستان یا خانه های سالمندان به دلیل مواجهه با اسپورهای مقاوم باکتری.
سیستم ایمنی ضعیف: افرادی که به دلیل بیماری یا درمان های خاص، توانایی دفاعی بدنشان کاهش یافته است.
بیماری های زمینه ای روده: سابقه بیماری های التهابی روده (مانند کرون و کولیت اولسراتیو) یا سرطان روده بزرگ.
جراحی های گوارشی: انجام هرگونه عمل جراحی روی روده که ساختار یا عملکرد طبیعی آن را تغییر دهد.
شیمی درمانی: داروهای ضد سرطان که علاوه بر سلول های سرطانی، بر تعادل میکروبی دستگاه گوارش نیز اثر می گذارند.
عوارض بیماری کولیت سودوممبران
اگرچه درمان کولیت غشای کاذب معمولاً با موفقیت همراه است، اما تشخیص و مداخله سریع برای نجات جان بیمار اهمیت حیاتی دارد. یکی از شایع ترین عوارض، کم آبی شدید بدن است؛ اسهال مداوم باعث از دست رفتن حجم زیادی از مایعات و الکترولیت ها شده که این امر عملکرد ارگان ها را مختل کرده و فشار خون را تا سطوح بسیار خطرناکی کاهش می دهد. این وضعیت در صورت پیشرفت سریع، می تواند منجر به نارسایی کلیه شود.
از سوی دیگر، عوارض نادرتری مانند مگاکولون سمی وجود دارد که در آن روده بزرگ توانایی دفع گاز و مدفوع را از دست داده و به شدت متورم می شود؛ این عارضه در صورت عدم جراحی اورژانسی، ممکن است به سوراخ شدن روده و ورود باکتری ها به حفره شکمی (پریتونیت) منجر شود که وضعیتی کشنده است. باید توجه داشت که حتی عفونت های خفیف کلستریدیوم دیفیسیل در صورت اهمال در درمان، پتانسیل تبدیل شدن به یک بیماری مرگبار را دارند و احتمال بازگشت علائم حتی پس از بهبودی چندروزه نیز وجود دارد.
راهکارهای پیشگیری و کنترل عفونت
برای جلوگیری از انتشار اسپورهای مقاوم باکتری کلستریدیوم دیفیسیل، رعایت پروتکل های بهداشتی در مراکز درمانی و منازل الزامی است. مهم ترین اقدام، شستشوی دقیق دست ها با صابون و آب گرم است، چرا که ضدعفونی کننده های الکلی توانایی از بین بردن اسپورهای این باکتری را ندارند. کارکنان بهداشتی و ملاقات کنندگان باید پیش و پس از تماس با بیمار، این نکته را رعایت کنند.
همچنین، بیماران مبتلا باید در اتاق های ایزوله یا مشترک با افراد مشابه بستری شوند و مراقبان حتماً از دستکش های یک بار مصرف استفاده نمایند. نظافت سطوح با مواد حاوی سفیدکننده کلر تنها راه موثر برای نابودی اسپورها در محیط است. در نهایت، حیاتی ترین راه پیشگیری، اجتناب از مصرف غیرضروری آنتی بیوتیک ها است؛ به ویژه در بیماری های ویروسی که آنتی بیوتیک اثری بر آن ها ندارد. توصیه می شود در صورت نیاز قطعی، کوتاه ترین دوره درمانی ممکن توسط پزشک تجویز گردد.
تشخیص کولیت غشای کاذب
پزشکان برای تایید ابتلای فرد به کولیت سودوممبران و رد سایر احتمالات، از مجموعه ای از تست های تخصصی استفاده می کنند.
آزمایش نمونه مدفوع اصلی ترین راه برای شناسایی مستقیم سموم کلستریدیوم دیفیسیل در روده است.
در کنار آن، آزمایش خون می تواند افزایش غیرطبیعی گلبول های سفید (لکوسیتوز) را نشان دهد که علامتی از عفونت فعال در بدن است.
برای مشاهده مستقیم آسیب ها، از روش های اندوسکوپیک مانند کولونوسکوپی یا سیگموئیدوسکوپی استفاده می شود؛ در این روش ها پزشک با دوربین کوچکی داخل روده را برای یافتن پلاک های زرد رنگ (ضایعات غشای کاذب)، تورم و برآمدگی ها بررسی می کند. در موارد حاد که شک به عوارضی مانند مگاکولون یا سوراخ شدن روده وجود دارد، از تصویربرداری با اشعه ایکس یا سی تی اسکن شکمی برای ارزیابی دقیق ساختار روده و فضای حفره شکمی استفاده می گردد.
درمان کولیت غشای کاذب
استراتژی های اصلی درمان
برای درمان این بیماری، پزشکان معمولاً طبق اولویت های زیر عمل می کنند:
- قطع مصرف داروهای محرک: اولین اقدام، قطع آنتی بیوتیک یا دارویی است که باعث بروز علائم شده است. در برخی موارد خفیف، این کار به تنهایی باعث توقف اسهال و بهبودی می شود.
- شروع آنتی بیوتیک اختصاصی: اگر علائم ادامه یابد، پزشک آنتی بیوتیکی تجویز می کند که مستقیماً بر باکتری کلستریدیوم دیفیسیل مؤثر باشد. این کار باعث می شود باکتری های طبیعی روده دوباره رشد کرده و تعادل میکروبی بازگردد.
- انتخاب نوع دارو: داروهای اصلی شامل وانکومایسین یا فیداکسومایسین (دیفیسید) هستند که به صورت خوراکی، وریدی یا از طریق لوله بینی-معده تجویز می شوند. در صورت عدم دسترسی به این داروها، از مترونیدازول (فلاژیل) استفاده می شود.
- درمان موارد شدید: در وضعیت حاد، پزشک وانکومایسین خوراکی را هم زمان با مترونیدازول وریدی یا انمای وانکومایسین تجویز می کند.
- پیوند میکروبی مدفوع (FMT): اگر بیماری شدید باشد یا بیش از یک بار عود کند، از پیوند مدفوع برای ترمیم باکتری های روده استفاده می شود. در این روش، مدفوع اهداکننده سالم از طریق لوله، کپسول یا کولونوسکوپی وارد روده بیمار می شود.
درمان عود کولیت
بازگشت مجدد سویه های تهاجمی تر باکتری کلستریدیوم دیفیسیل که نسبت به آنتی بیوتیک ها نیز مقاوم هستند، درمان این بیماری را بسیار دشوار کرده است. متأسفانه با هر بار بازگشت بیماری، احتمال عود مجدد آن در آینده نیز افزایش می یابد.
گزینه های درمانی برای موارد تکرار شونده عبارتند از:
- تکرار دوره های آنتی بیوتیک: گاهی بیمار برای ریشه کنی کامل عفونت، به مصرف چندین دوره متوالی از آنتی بیوتیک ها نیاز دارد.
- پیوند میکروبی مدفوع (FMT): در وضعیت های بسیار شدید، از پیوند مدفوع اهداکننده سالم برای بازگرداندن تعادل باکتریایی به روده بزرگ استفاده می شود.
- درمان با بزلوتوکسوماب (زینپلاوا): این داروی آنتی بادی مونوکلونال که توسط FDA تایید شده، خطر عود عفونت را به شدت کاهش می دهد؛ هرچند هزینه بالای آن یک محدودیت جدی است.
- جراحی: در صورتی که بیماری منجر به نارسایی اندام ها، پارگی روده بزرگ یا التهاب پرده شکم (پریتونیت) شود، جراحی برای برداشتن تمام یا بخشی از روده (کولکتومی) الزامی خواهد بود.
سبک زندگی و روش های خانگی
برخی تحقیقات نشان می دهند که استفاده از پروبیوتیک ها (باکتری ها و مخمرهای مفید) می تواند به پیشگیری از عفونت کمک کند. این مکمل ها به صورت کپسول یا مایع و بدون نسخه در دسترس هستند، اما برای اثبات قطعی نقش آن ها در درمانِ خودِ عود بیماری، به مطالعات بیشتری نیاز است.
مقابله با اسهال و کم آبی
برای جبران مایعات از دست رفته در اثر اسهال، راهکارهای زیر توصیه می شود:
۱. مصرف فراوان مایعات: آب بهترین انتخاب است، اما برای جبران الکترولیت ها (سدیم و پتاسیم)، استفاده از نوشیدنی های ورزشی، محلول های آبرسانی خوراکی (مثل پدیالیت و سرالیت)، آبگوشت و آب میوه نیز مفید است.
۲. پرهیز از نوشیدنی های محرک: از مصرف قهوه، چای، کولا (مواد کافئین دار)، الکل و نوشیدنی های بسیار شیرین خودداری کنید، زیرا باعث تشدید علائم می شوند.
۳. رژیم غذایی ملایم: تا زمان بهبودی
آمادگی برای ملاقات با پزشک
احتمالاً بعد از بروز علائم اولیه بیماری کولیت غشای کاذب به پزشک عمومی مراجعه خواهید کرد. پزشک نیز با توجه به علائم، شما را به متخصص بیماری های گوارشی (گاسترونترولوژیست) ارجاع خواهد داد. البته در صورتی که علائم و نشانه های این بیماری شدید باشد، احتمالاً باید سریعاً برای درمان به اورژانس مراجعه کنید.
در اینجا برخی از اطلاعات برای کمک به شما برای آمادگی در قرار ملاقات و آنچه از پزشک انتظار می رود، آورده شده است.
آن چه می توانید انجام دهید
درهنگام تعیین زمان ملاقات با پزشک از محدودیت های قبل از زمان ویزیت مانند ناشتا بودن اطلاع حاصل فرمایید.
بهتر است قبل از حضور در مطب موارد زیر را آماده کنید:
- علائمی که تجربه می کنید را یادداشت کنید، از جمله علائمی که به نظر می رسد ارتباطی با دلیل بیماری فعلی نداشته باشد.
- اطلاعات شخصی کلیدی، از جمله استرسهای عمده یا تغییرات اخیر زندگی را بنویسید.
- نام و مقدار داروها، ویتامین ها یا سایر مکمل هایی که اخیراً مصرف کرده اید.
- سوالاتی که می خواهید از پزشک خود بپرسید.
برخی از سوالات اساسی که بهتر است از پزشک خود بپرسید عبارتند از:
- علت علائم به احتمال زیاد چیست؟
- به چه آزمایش هایی نیاز دارم؟
- آیا وضعیت من موقتی است یا طولانی مدت؟
- چه روش های درمانی موجود است و کدام یک را برای من توصیه می کنید؟
- دچار بیماری های دیگری نیز می باشم، چگونه می توانم به بهترین صورت این وضعیت را کنترل کنم؟
- آیا محدودیتی وجود دارد که لازم باشد آنها را دنبال کنم؟
- آیا باید به متخصص مراجعه کنم؟
- چه مجله ها و بروشورهایی در دسترس هستند؟ چه سایت هایی را برای کسب اطلاعات بیشتر پیشنهاد می دهید؟
علاوه بر این سوالات، در پرسیدن هر سوال دیگری که برایتان پیش آمده است تردید نکنید و در صورت امکان، یکی از اعضای خانواده یا یکی از دوستان خود را به همراه داشته باشید تا به شما کمک کند اطلاعات گفته شده را به خاطر بسپارید.
از پزشک چه انتظاری می رود
پزشک احتمالاً چندین سوال خواهد پرسید، از جمله:
- چه زمانی اولین بار علائم و نشانه ها را تجربه کردید؟
- آیا اسهال دارید؟
- آیا در مدفوع خون یا چرک وجود دارد؟
- تب دارید؟
- آیا درد شکم دارید؟
- آیا علائم ثابت مانده است یا بدتر شده است؟
- در طی چند هفته گذشته، آیا آنتی بیوتیک مصرف کرده اید، یک عمل جراحی انجام داده اید یا در بیمارستان بستری شده اید؟
- آیا کسی در خانه دچار اسهال شده است، یا کسی در خانه در چند هفته گذشته در بیمارستان بستری شده است؟
- آیا تاکنون تشخیص انجام شده است که اسهال مربوط به این باکتری بوده یا آنتی بیوتیک ؟
- آیا دچار کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون هستید؟
- آیا برای بیماری دیگری تحت درمان هستید؟
- آیا اخیراً به مناطقی که منبع آب ناسالم داشته سفر کرده اید؟
- آیا چیزی علائم را بهبود می بخشد؟
- چه عواملی باعث بدتر شدن علائم می شود؟
آنچه می توانید در این بین انجام دهید
تا پیش از زمانی که از پزشک وقت ملاقات گرفته اید، مایعات زیادی بنوشید تا از کمبود آب بدن جلوگیری کند. نوشیدنی های ورزشی، محلول های آبرسانی خوراکی (پدیالیت، سرالیت، سایر مواد)، نوشابه های غیرکافئین دار، آبگوشت و آب میوه ها گزینه های خوبی هستند.
دیدگاه خود را به اشتراک بگذارید.