آنافیلاکسی

آنافیلاکسی شدیدترین، حادترین و خطرناک ترین نوع واکنش آلرژیک در بدن است که می تواند در عرض چند دقیقه به یک وضعیت بحرانی تبدیل شود. وقتی این واکنش آلرژیک به اوج خود می رسد و سیستم گردش خون را مختل می کند، فرد وارد وضعیتی به نام «شوک آنافیلاکسی» می شود. در این حالت، اگر اقدامات درمانی فوراً انجام نشود، افت شدید فشار خون و بسته شدن راه های تنفسی می تواند جان بیمار را به خطر بیندازد.

هنگام آنافیلاکسی چه اتفاقی در بدن رخ می دهد؟

سیستم ایمنی بدن وظیفه دارد از شما در برابر میکروب ها و ویروس ها محافظت کند. اما در بدن یک فرد مبتلا به آلرژی شدید، سیستم ایمنی دچار یک خطای محاسباتی بزرگ می شود. این سیستم، یک ماده کاملاً بی خطر مانند پروتئین موجود در بادام زمینی، یک داروی خاص یا سم نیش زنبور را به عنوان یک دشمن مرگبار شناسایی می کند.

وقتی این ماده وارد بدن فرد حساس می شود، سلول های ایمنی ناگهان حجم عظیمی از مواد شیمیایی دفاعی (به ویژه ماده ای به نام هیستامین) را به داخل جریان خون سرازیر می کنند. ترشح ناگهانی این مواد شیمیایی، پیامدهای جدی زیر را به دنبال دارد:

افت شدید فشار خون: رگ های خونی در سراسر بدن به سرعت گشاد می شوند. وقتی رگ ها به یک باره گشاد می شوند، خون کافی برای پر کردن آن ها وجود ندارد و فشار خون سقوط می کند.

تنگی نفس حاد: مواد شیمیایی باعث انقباض و تنگ شدن شدید لوله های تنفسی در ریه شده و فرآیند نفس کشیدن را مختل می کنند.

تورم بافت ها (ادم): مایع درون رگ ها به بافت های اطراف نشت کرده و باعث تورم شدید در صورت، لب ها و به ویژه گلو می شود.

شایع ترین محرک ها و عوامل ایجادکننده آنافیلاکسی

مواد بسیار متنوعی می توانند باعث بروز این واکنش شدید شوند، اما بر اساس آمارهای بالینی، چند گروه اصلی مسئول بخش عمده ای از این حوادث هستند:

داروها

ترکیبات دارویی شایع ترین علت بروز آنافیلاکسی در بزرگسالان و در محیط های بیمارستانی به شمار می روند. در این میان، آنتی بیوتیک های خانواده بتا-لاکتام مانند پنی سیلین و سفالوسپورین ها در صدر قرار دارند. همچنین داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند آسپیرین و ایبوپروفن، و مواد حاجب یددار که در رادیولوژی برای تصویربرداری های تخصصی به کار می روند، از دیگر عوامل مهم هستند که می توانند واکنش های شدیدی ایجاد کنند.

مواد غذایی

این دسته شایع ترین عامل محرک در کودکان و نوجوانان است. آجیل های درختی و زمینی (به ویژه بادام زمینی، گردو، فندق) به دلیل داشتن پروتئین های مقاوم به حرارت، و غذاهای دریایی (مانند میگو، خرچنگ و انواع ماهی ها) از قوی ترین محرک های خوراکی هستند. حتی مقادیر بسیار ناچیز یا استنشاق ذرات این مواد در فضای بسته نیز می تواند واکنش سیستمیک ایجاد کند.

نیش حشرات

تزریق مستقیم سم از طریق نیش حشراتی مانند زنبور عسل، زنبورهای وحشی (مانند زنبور سرخ) و مورچه های آتشین می تواند در عرض چند دقیقه مواد شیمیایی آلرژیک را وارد خون کند. این محرک به دلیل ورود مستقیم به جریان خون، یکی از سریع ترین و خطرناک ترین نوع آنافیلاکسی ها را رقم می زند.

لاتکس

تماس پوستی یا مخاطی با پروتئین های موجود در لاتکس طبیعی که در ساخت دستکش های پزشکی، بادکنک ها، کاندوم ها و برخی تجهیزات بیمارستانی به کار می رود، می تواند در افراد حساس (به ویژه پرسنل درمان یا بیمارانی با سابقه جراحی های متعدد) واکنش شدید ایجاد کند.

علائم بالینی و نحوه ی تشخیص آنافیلاکسی

علائم شوک آنافیلاکسی معمولاً بسیار سریع و در عرض ۵ تا ۳۰ دقیقه پس از برخورد با ماده محرک آغاز می شوند. پزشکان در محیط اورژانس برای تشخیص این وضعیت هرگز منتظر آزمایش خون یا تست های زمان بر نمی مانند، بلکه با بررسی هم زمان نشانه ها در ارگان های مختلف، وضعیت را تشخیص می دهند.

نشانه های اصلی آنافیلاکسی که ارگان های مختلف را درگیر می کنند عبارتند از:

• نشانه های پوستی: این علائم معمولاً اولین زنگ خطر هستند و شامل ظهور کهیرهای قرمز، برجسته و مهاجر همراه با خارش شدید در تمام بدن می شود. هم زمان، افت عروقی باعث بروز آنژیوادم یا همان ورم ناگهانی و عمیق در بافت های نرم مانند پلک ها، لب ها، زبان و مجاری گلو می گردد.
• نشانه های تنفسی: با ورم کردن حنجره و تنگ شدن لوله های تنفسی در ریه، بیمار دچار تنگی نفس شدید و احساس خفگی مداوم می شود. این وضعیت خود را با تغییر یا گرفتگی صدا، سختی در بلع و ایجاد صدای سوت مانند در حین دم، یا صدای خس خس در حین بازدم نشان می دهد.
• نشانه های قلبی-عروقی: به دلیل گشاد شدن رگ ها و فرار مایع خون به بافت ها، فشار خون به شدت سقوط می کند. قلب برای جبران این افت، ضربان خود را به شدت افزایش می دهد (تاکی کاردی). کمبود خون رسانی به مغز در این مرحله باعث رنگ پریدگی، سردی و رطوبت پوست، سرگیجه مفرط، غش و در نهایت بیهوشی کامل می شود.
• نشانه های گوارشی: انقباض شدید عضلات صاف دستگاه گوارش تحت تاثیر مواد شیمیایی آزاد شده، خود را به صورت دردهای انقباضی و پیوسته شکم (کرمپ)، تهوع شدید، استفراغ های مکرر و اسهال نشان می دهد که نشان دهنده درگیری هم زمان سیستم گوارشی در این واکنش است.

معیار تشخیص قطعی: بر اساس گایدلاین های بالینی، وجود علائم هم زمان در دو بخش مختلف بدن (مثلاً کهیر پوستی همراه با تنگی نفس یا افت فشار خون) پس از مواجهه با یک ماده مشکوک، برای تشخیص قطعی آنافیلاکسی و شروع فوری درمان کافی است.

پروتکل مدیریت و درمان در محل حادثه

وقتی شخصی دچار شوک آنافیلاکسی می شود، زمان مهم ترین فاکتور خواهد بود. اولین و حیاتی ترین اقدام، تزریق دارویی به نام اپی نفرین (آدرنالین) است. این دارو هیچ جایگزینی ندارد و قرص های ضدآلرژی یا کورتون ها به هیچ وجه نمی توانند در دقیقه های اول جان بیمار را نجات دهند، زیرا سرعت اثر آن ها بسیار پایین است.

اقدامات گام به گام در محل حادثه شامل موارد زیر است:

1. تزریق فوری اپی نفرین: افرادی که آلرژی شدید دارند، همیشه دستگاه تزریق خودکار اپی نفرین (EpiPen) همراه دارند. دوز مناسب دارو باید فوراً در بخش جلویی و جانبی عضله ران (عضله وستوس لترالیس) تزریق شود. این تزریق به دلیل طراحی دستگاه، به راحتی از روی لباس نیز امکان پذیر و موثر است.
2. تماس با اورژانس: بدون فوت وقت با شماره ۱۱۵ تماس بگیرید و به اپراتور اعلام کنید که با یک مورد «شوک آنافیلاکسی» مواجه هستید تا تیم امداد با تجهیزات کامل اعزام شود.
3. اصلاح وضعیت فیزیکی: بیمار باید کاملاً به پشت بخوابد و پاهای او حدود ۳۰ سانتی متر بالاتر از سطح بدن قرار گیرد تا خون موجود در اندام های پایینی به سمت قلب و مغز هدایت شود. بلند کردن ناگهانی یا ایستادن بیمار در این وضعیت به دلیل تخلیه ناگهانی خون از قلب، بسیار خطرناک است و می تواند باعث ایست قلبی فوری شود.
4. وضعیت ریکاوری در صورت استفراغ: اگر بیمار دچار حالت تهوع و استفراغ است، برای جلوگیری از ورود ترشحات به داخل ریه و انسداد مجاری هوایی، او را به آرامی به پهلو بخوابانید.
5. احیای قلبی ریوی (CPR): در صورتی که بیمار سطح هوشیاری خود را کاملاً از دست داد، نبض او لمس نشد و نشانه ای از نفس کشیدن نداشت، فوراً ماساژ قفسه سینه را آغاز کرده و تا زمان رسیدن کادر درمان با سرعت و عمق مناسب ادامه دهید.

اقدامات پیشرفته در بخش اورژانس بیمارستان

پس از انتقال بیمار به بیمارستان، کادر پزشکی یک پروتکل درمانی هم زمان، منسجم و پیشرفته را برای پایدار کردن وضعیت همودینامیک بیمار آغاز می کنند:

• مدیریت راه هوایی: تجویز اکسیژن ۱۰۰ درصد با جریان بالا از طریق ماسک انجام می شود. در صورتی که تورم مجاری گلو و حنجره رو به پیشرفت باشد و مانع تبادل هوا گردد، پزشک فوراً اقدام به لوله گذاری داخل نای می کند تا مجرای هوا باز بماند. در موارد انسداد کامل، آمادگی برای جراحی اورژانسی روی گلو (کریکوتیروتومی) وجود دارد.
• تزریق سرم های حجمی: به دلیل گشاد شدن ناگهانی رگ ها و خروج بخش زیادی از مایع خون (پلاسما) به بافت های اطراف، حجم خون در گردش بیمار به شدت کم می شود. برای جبران این کمبود و بالا آوردن سریع فشار خون، کادر درمان بلافاصله دو رگ بزرگ از بیمار می گیرند و چند لیتر سرم نمکی ایزوتونیک (مانند نرمال سالین یا رینگر لاکتات) را با سرعت بالا به داخل رگ ها پمپ می کنند.
• تکرار دوز یا انفوزیون اپی نفرین: اگر علائم حیاتی با تزریق عضلانی اول بهبود نیابد، دوز دوم اپی نفرین هر ۵ تا ۱۵ دقیقه تکرار می شود. در موارد شوک مقاوم به درمان، دارو به صورت قطره چکانی با پمپ تزریق و تحت بررسی وضعیت قلبی وارد خون می شود.
• داروهای خط دوم (کمکی): آنتی هیستامین های تزریقی (ترکیب مسدودکننده های H1 و H2) برای کنترل کهیر، خارش و علائم پوستی به کار می روند. همچنین کورتیکواستروئیدها (مانند هیدروکورتیزون یا متیل پردنیزولون) جهت پیشگیری از بروز فاز دوم واکنش (واکنش های دو مرحله ای که ممکن است ساعت ها بعد رخ دهند) تجویز می شوند.
• تجویز گلوکاگون در بیماران خاص: در بیمارانی که به دلیل مشکلات قلبی یا فشار خون، داروهای بتابلوکر (مانند پروپرانولول یا متوپرولول) مصرف می کنند، اپی نفرین ممکن است اثر نکند. در این شرایط، پزشکان داروی وریدی گلوکاگون را تجویز می کنند که از مسیری مجزا باعث افزایش ضربان قلب و باز شدن مجاری تنفسی می شود.

دوره نقاهت، پیشگیری و نتیجه گیری

شوک آنافیلاکسی یک تجربه فیزیکی بسیار سنگین است، اما با اقدام به موقع کاملاً قابل درمان و مدیریت خواهد بود. با این حال، یکی از نکات بالینی بسیار حیاتی، پدیده ای به نام واکنش دو مرحله ای (Biphasic Reaction) است. در این وضعیت، علائم حاد بیمار پس از فروکش کردن اولیه و بدون اینکه فرد مجدداً با ماده آلرژن برخورد داشته باشد، ممکن است بعد از ۲ تا ۲۴ ساعت دوباره با همان شدت بازگردند؛ به همین دلیل، تمام بیماران باید پس از پایدار شدن وضعیتشان، حداقل ۴ تا ۶ ساعت در بیمارستان تحت نظر بمانند تا کادر درمان از ایمنی کامل آن ها مطمئن شوند.

پس از پشت سر گذاشتن این بحران، برای پیشگیری بلندمدت و تجربه یک زندگی بدون دغدغه، شناسایی دقیق عامل محرک از طریق آزمایش های تخصصی زیر نظر پزشک فوق تخصص آلرژی اهمیت اساسی دارد. با مشخص شدن علت اصلی، اجتناب کامل از قرارگیری در معرض ماده محرک از طریق بررسی دقیق ترکیبات مواد غذایی فرآوری شده یا اعلام رسمی حساسیت های دارویی به کادر درمان در مراجعه های پزشکی، گام بعدی خواهد بود. علاوه بر این، همراه داشتن همیشگی دو عدد دستگاه تزریق خودکار اپی نفرین (EpiPen) منقضی نشده و آموزش نحوه کار با آن به اعضای خانواده، همکاران یا اولیای مدرسه، به اطرافیان این امکان را می دهد تا در صورت بروز هرگونه مواجهه ناخواسته، پیش از رسیدن اورژانس اقدام به نجات جان بیمار کنند.