بیشتر ما خواب را فرصتی برای استراحت بدن و بازیابی انرژی میدانیم، اما شواهد علمی جدید نشان میدهند که در ساعات شب، مغز مشغول انجام یکی از مهمترین وظایف خود است: پاکسازی مواد زائدی که در صورت تجمع میتوانند به افت عملکرد شناختی و حتی زوال عقل منجر شوند.
پژوهشگران سالهاست میدانند که عواملی مانند استرس مزمن، افسردگی، بیماریهای قلبیعروقی، خواب منقطع و افزایش سن با خطر بیشتر ابتلا به زوال عقل ارتباط دارند. با این حال، مکانیسمی که این عوامل را به یکدیگر مرتبط میکند، هنوز بهطور کامل روشن نشده است. اکنون یک پژوهش علمی جدید که در نشریه Science منتشر شده، احتمال میدهد همه این عوامل در نهایت به بروز اختلال در فرآیند پاکسازی شبانه مغز منجر میشوند.
این پژوهش به سرپرستی دکتر مایکن ندرگارد، متخصص مغز و اعصاب مرکز پزشکی دانشگاه روچستر آمریکا انجام شده و نشان میدهد که خواب تنها زمانی برای استراحت مغز نیست، بلکه دورهای است که شبکهای پیچیده از فعالیتهای عصبی و فیزیولوژیک برای حفظ سلامت مغز وارد عمل میشوند.
ندرگارد میگوید: «اکنون شواهد حاصل از پژوهشهای مختلف بهطور فزایندهای نشان میدهند که اختلال در پاکسازی گلیمفاتیک مغز هنگام خواب، نقش مهمی در ایجاد بیماریهای تخریبکننده عصبی دارد.» او اضافه میکند: «درک اینکه ریتمهای خواب چگونه فرآیند پاکسازی مغز را تنظیم میکنند، ممکن است برای فهم بهتر روند پیری و زوال عقل اهمیت اساسی داشته باشد.»
در طول روز، پیامرسانهای شیمیایی مغز مانند نوراپینفرین، سروتونین، دوپامین و استیلکولین هر یک وظایف مستقلی در تنظیم رفتار، تمرکز و تفکر بر عهده دارند. اما هنگام خواب، بهویژه در مراحل عمیق خواب non-REM، فعالیت این مواد با یکدیگر هماهنگ میشود و نوعی ریتم منظم ایجاد میکند. این ریتمها باعث انقباض و انبساط ظریف رگهای خونی مغز شده و حرکت مایع مغزی-نخاعی را تسهیل میکنند.
نتیجه این فرآیند، فعال شدن سیستم گلیمفاتیک است؛ شبکهای که مانند سامانه جمعآوری زباله در مغز عمل میکند و پروتئینهای سمی و مواد زائد را از بافت عصبی خارج میسازد. از جمله مهمترین این مواد میتوان به پروتئینهای بتا آمیلوئید و تاو اشاره کرد که تجمع آنها از ویژگیهای شناختهشده بیماری آلزایمر است.
به گفته متخصصان، هنگامی که خواب فرد بهطور مکرر مختل میشود، این ریتمهای طبیعی نیز آسیب میبینند و کارایی سیستم پاکسازی مغز کاهش مییابد. در نتیجه، مواد زائد فرصت بیشتری برای انباشته شدن پیدا میکنند؛ فرآیندی که میتواند در درازمدت زمینهساز التهاب عصبی و آسیب دیدن سلولهای مغزی شود.
دکتر استیون آلدر، متخصص مغز و اعصاب که در این پژوهش مشارکت نداشته، میگوید: «آنچه این بررسی را جذاب میکند، ارتباط میان خواب و فرآیند پاکسازی مغز است. در خواب عمیق، فعالیت سیستم گلیمفاتیک بهطور چشمگیری افزایش مییابد و حذف مواد زائد با کارایی بیشتری انجام میشود.» به گفته او، این موضوع میتواند توضیحی زیستی برای ارتباط میان کمبود خواب مزمن و افزایش خطر افت شناختی و زوال عقل ارائه دهد.
پژوهشگران همچنین به یک نشانگر بالقوه جدید برای ارزیابی سلامت مغز اشاره کردهاند: «تغییرپذیری ضربان قلب» یا HRV. این شاخص که به تفاوتهای جزئی میان فاصله زمانی ضربانهای متوالی قلب اشاره دارد، ممکن است با همان ریتمهای فیزیولوژیکی مرتبط باشد که پاکسازی مغز را در طول خواب هدایت میکنند. اگر مطالعات آینده این ارتباط را تأیید کنند، شاید بتوان از HRV بهعنوان روشی ساده و کمهزینه برای شناسایی افرادی که در معرض خطر بیشتر افت شناختی قرار دارند، استفاده کرد.
هرچند هنوز راه درازی تا تبدیل این یافتهها به ابزارهای تشخیصی یا درمانی باقی مانده است، اما پیام اصلی پژوهش روشن است: خواب باکیفیت تنها برای رفع خستگی روزانه ضروری نیست، بلکه ممکن است یکی از مهمترین سازوکارهای محافظتی مغز در برابر پیری و بیماریهای عصبی باشد.
بیماری مرتبط
زوال عقل (دمانس)
زوال عقل یا دمانس مجموعه ای از علائم پیچیده است که منجر به تحلیل رفتن توانایی شناختی فرد شده و علائم آن از فراموشی فراتر رفته و...
ثبت دیدگاه
دیدگاه خود را درباره این مطلب بنویسید.